Uyak nedir?

Mısra sonlarındaki yazılışları ve okunuşları aynı, anlamları ve görevleri farklı kelimelerin, benzerliğine uyak denir.

Türk halk şiirinde ayak olarak adlandırılır. Uyakta ses açısından benzeşen sözcüklerin anlam bakımından farklı olmaları gerekir. Şiirde ses benzerliği yoluyla uyum sağlamak ve genellikle okuru etkilemek amacıyla kullanılan uyak, sözlü edebiyat ürünlerinde hatırlamayı ve ezberi kolaylaştıran bir öğedir.

Ses benzerliğinin niteliğine göre uyaklar çeşitli türlere ayrılır. Yalnızca bir ünsüzün (sessiz) benzeştiği uyaklara "yarım uyak" denir. En az bir hecedeki ünlü (sesli) ve ünsüzün benzediği uyaklara "tam uyak" ya da "yalın uyak" adı verilir. Birden fazla hece arasındaki ses benzerliği ise "zengin uyak"tır.

Yazılış ve söylenişleri aynı olduğu halde, anlamları farklı olan sesiz sözcüklerle ya da bu sözcüklerin yan ana gelmesiyle yaratılan ses karmaşası sonucu ortaya çıkan benzerliğe "cinaslı uyak" denir. Uyak, divan edebiyatında aruz kadar büyük önem taşımaktadır. Divan şiirinibelirleyen temel ilkelerden biri uyak düzenidir.

Uyağı bulmak için sözcük kökleriyle ekleri birbirinden ayırmak gerekir. Yukarıdaki dizelerin sonlarında bulunan “bakma” ve “yakma” sözcüklerinin sonlarındaki “-ma” eki aynı görevdedir, yani ikisinde de olumsuzluk ekidir. Bundan dolayı da rediftir. Bu ekler ayrıldıktan sonra iki sözcükte de ortak olan sesler “ak” sesleridir ve bu “ak” sesleri uyaktır.

Mısra içinde fazladan yapılan ve dize sonlarındaki kafiyeyle uyumlu olan ses benzerliğine iç kafiye denir. (Karac’oğlan der ki, yerim içerim, Ağır saltanatla konar göçerim.)

Tam uyak

Dize sonlarındaki sözcük ya da eklerde bir ünlü ile bir ünsüzden oluşan ses benzerliğine tam uyak denir.

• Yollarda kalan gözlerimin nurunu yordum. Kimdir o, nasıldır diye rüzgarlara sordum.
• O da gelsin, o da gelsin, sen de gel!  Haykırsam ufuklar boyu: – Dünya ne güzel!

Zengin uyak

ikiden fazla ses benzerliği esasına dayanan uyak çeşidine zengin uyak denir.

• Divan şiirinde yaygın olarak kullanılmıştır.
• Ertesi gün başladı gün doğmadan yolculuk, Soğuk bir mart sabahı… buz tutuyor her soluk.

Sözlükte "uyak" ne demek?

1. Koşukta dizeler sonundaki eşsesli sözcük ya da aynı görevde olmayan ses bakımından benzeşen ek, kafiye.

Uyak kelimesinin ingilizcesi

n. rhyme, end rhyme, rime, foot

Son eklenenler

Yorumlar

Bu sayfa ait yorum bulunamadı. İlk yorum yapan siz olun.

Yorum ekle

Vazgeç